Κυριακή, 25 Σεπτεμβρίου 2016

Σάμερχιλ, το διαφορετικό σχολείο


Το Σάμερχιλ, που ίδρυσε ο Α.Σ. Νηλ και έχει σήμερα διευθύντρια την κόρη του Ζωή Ρέντχεντ, είναι ένα προοδευτικό σχολείο ηλικίας ενενήντα χρόνων, που διοικείται δημοκρατικά με τους μαθητές του να έχουν ισότιμο λόγο στους κανονισμούς λειτουργίας του. Όμως, ο Οργανισμός Πιστοποίησης Σχολικών Ιδρυμάτων (OFSTED), μέσω των επιθεωρητών του, αποφασίζει να κλείσει το σχολείο καθότι θεωρεί ότι δεν παρέχει επαρκή εκπαίδευση στους μαθητές του. Η υπόθεση οδηγείται στο δικαστήριο, όπου το σχολείο συγκρούεται μετωπικά σε μια μάχη επιβίωσης με την Βρεταννική Κυβέρνηση. Η ταινία είναι του Jon East, έχει γυριστεί στους χώρους του σχολείου, βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα και έχει βραβευθεί με δύο βραβεία BAFTA. Περισσότερες πληροφορίες: http://www.imdb.com/title/tt1042913/

Αντικείμενο της πρώτης φοιτητικής εργασίας μου ήταν η μελέτη της δομής του Σάμερχιλ, του ανατρεπτικού σχολείου του παιδαγωγού Α. Σ. Νηλ. Μετά από αυτό είχαν αλλάξει τα πάντα... Η αντίληψή μου για τον κόσμο, η έννοια της αναρχίας, η προσέγγιση παιδαγωγικών ζητημάτων. Το σημαντικότερο όλων; Συνειδητοποίησα τι μπορεί να σημαίνει σχολείο και τι επανάσταση στο πλαίσιο της εκπαίδευσης. Περιττό να σημειώσω ότι μελέτησα τα περισσότερα βιβλία του Νηλ αλλά και άλλων πρωτοπόρων της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Όταν τυχαία, πριν λίγο καιρό, εντόπισα τη συγκεκριμένη σειρά θυμήθηκα και πάλι τα πάντα. Τις συζητήσεις με τους καθηγητές μου. Τις παρατηρήσεις των συμφοιτητών μου, τις συγκρούσεις με... όλους. Η ανάρτηση δεν έχει σκοπό να προπαγανδίσει ένα συγκεκριμένο μοντέλο εκπαίδευσης. Άλλωστε ο Νηλ δεν είχε ποτέ σκοπό να επιβάλει καθολικά την πρότασή του. Σκοπός του απλώς ήταν να προσφέρει μια άλλη πρόταση, μια πρόταση διαφορετική, η οποία ταιριάζει σε κάποια παιδιά. Άλλωστε γι αυτό χρειαζόμαστε διαφορετικά σχολεία, διαφορετικούς εκπαιδευτικούς, εναλλακτικές προτάσεις διαπαιδαγώγησης μακριά από το συντηρητικό βιομηχανικό εκπαιδευτικό πρότυπο. Τα παιδιά είναι διαφορετικά. Οι άνθρωποι είναι διαφορετικοί. Για ποιο λόγο όλα τα σχολεία να είναι ίδια; Δείτε τη σειρά και νιώστε λίγη από την ελευθερία που τόσο λάτρευε ο Νηλ.

Κυριακή, 21 Αυγούστου 2016

Το Μυαλό

[...] Τι θα σκεφτόσασταν, λοιπόν, αν κάποιος γνωστός σάς πλησίαζε κάθιδρος και πανικόβλητος και σας έλεγε: «Θυμάσαι τον Κλεόπα, τον ξάδερφο της θείας Αφροξυλάνθης από το χωριό; Ο δύσμοιρος πνίγηκε προχθές, όταν πήγε για μπάνιο στη θάλασσα! Ζωή σ’ εμάς. Ο βλογημένος ήξερε πάρα πολύ καλό κολύμπι, αλλά βαρέθηκε να κολυμπήσει κι έτσι πνίγηκε. Τι ατυχία, βρε παιδάκι μου!»

Μη μου πείτε ότι θα σκεφτόσασταν ότι ο μακαρίτης ο Κλεόπας, ο ξάδερφος της θείας Αφροξυλάνθης από το χωριό αποτελούσε πρότυπο ευφυΐας! Μην καταλάβω ότι θα θεωρούσατε τον μακαρίτη αδικοχαμένο κι άτυχο! Το σωστό και λογικό είναι να τον θεωρήσετε τέρας τεμπελιάς, με μυαλό πιο ανίκανο και από την ανικανότητα και συνώνυμο της ανοησίας, όχι, όμως, άτυχο ούτε και αδικοχαμένο!

Ωραία! Τώρα τι θα σκεφτόσασταν απέναντι σ’ έναν γονιό που σας δηλώνει τελείως ανερυθρίαστα (που μάλλον σημαίνει ότι δεν έχει ερυθρά, ίσως γιατί την πέρασε μικρός) για το παιδί του που είναι μαθητής: «Το παιδί μου θέλει να περάσει στην τάδε σχολή. Έχει πάρα πολύ μυαλό, είναι πάρα πολύ έξυπνο, τετραπέρατο αλλά το άτιμο δεν διαβάζει!!!»

Το πιθανότερο και συνάμα λογικότερο είναι να σκεφτείτε για το παιδί του συγκεκριμένου γονιού ότι διαθέτει τόσο μυαλό όσο και ο Κλεόπας, ο μακαρίτης ο εξάδερφος της θείας Αφροξυλάνθης από το χωριό. Με απλά λόγια έχετε κάθε δικαίωμα να σκεφτείτε ότι το συγκεκριμένο παιδί είναι τόσο βλαμμένο και ηλίθιο όσο και μια κότα που έπεσε την ώρα που κοιμόταν και χτύπησε το ήδη χαζό κεφάλι της! Όσο για τον γονιό του συγκεκριμένου παιδιού, ο οποίος είναι και σε μεγάλο βαθμό υπεύθυνος για τη νοητική κατάσταση του παιδιού του, ό,τι και να σκεφτείτε (εννοείται κακό και υποτιμητικό) λίγο θα είναι, και βέβαια τελείως δικαιολογημένο.

[...]
Με την ευκολία που θα χαρακτηριζόταν πανηλίθιος ο Κλεόπας που πνίγηκε, θα χαρακτηριζόταν πανηλίθιος και ο μαθητής που δεν διαβάζει. Ο ένας (Κλεόπας) ήταν πανηλίθιος κι όχι άτυχος, γιατί το μυαλό του δεν είχε την ικανότητα να τον βοηθήσει να καταλάβει ότι αν δεν κάνει προσπάθεια να κολυμπήσει, θα πνιγεί (αιωνία του η μνήμη). Ο δύο (μαθητής) είναι απόλυτα και δεδομένα πανηλίθιος, γιατί το μυαλό του δεν τον βοηθάει να καταλάβει ότι η δουλειά του μαθητή είναι να διαβάζει και ότι χωρίς διάβασμα θα αποτύχει, και όταν αποτύχει θα στενοχωρηθεί και θα βλαστημάει την ατυχία του και θα κλαίει και θα νιώθει και αδικημένος και κατώτερος και θα γίνει ρόμπα (από εκείνες τις ξετσίπωτες) στα μάτια των άλλων και γενικά αυτό δεν θα είναι καλό πράγμα. Άρα θα είναι κακό. Και θα έχει άσχημα ξεμπερδέματα.

Ο «Καλός Μαθητής» διαθέτει ένα καλό μυαλό. Δηλαδή, είναι έξυπνος. Ούτε τυχερός ούτε άτυχος. Απλώς έξυπνος. Αυτό σημαίνει ότι το μυαλό του τον βοηθάει να αντιλαμβάνεται τι σημαίνει να είναι μαθητής. Να προσαρμόζεται στις συνθήκες της μαθητικής ιδιότητας. Να προβλέπει τους κινδύνους των χαζών επιλογών του. Να διαμορφώνει τις λύσεις πιθανών προβλημάτων, πριν αυτά εμφανιστούν. Αυτό σημαίνει ότι ο «Καλός Μαθητής» στηριγμένος στο καλό μυαλό του έχει τη δυνατότητα και τη διάθεση να κατανοεί τις απαιτήσεις του συστήματος, να εντοπίζει, να αποδέχεται και να καλύπτει τα κενά του (όχι του συστήματος αλλά του μαθητή), να συνειδητοποιεί τις δυνατότητές του και να τις αξιοποιεί αλλά και να αναλαμβάνει τις ευθύνες του. Ο «Καλός Μαθητής» σέβεται τον εαυτό του και άρα αποφεύγει δικαιολογίες του στιλ: «Σήμερα (όπως και χθες και προχθές και παραπροχθές και κάθε μέρα) δεν προετοιμάστηκα, επειδή είχαμε επισκέψεις στο σπίτι κι εγώ τηγάνιζα κεφτέδες και κερνούσα φοντάν»!

Το μυαλό δεν είναι απλώς ένα από τα αναπόσπαστα γνωρίσματα του «Καλού Μαθητή». Αποτελεί το σημαντικότερο γνώρισμά του. Αν φανταστούμε την ανθρώπινη προσωπικότητα σαν ορχήστρα, όπου κάθε όργανο (συκωταριά, καρδιά, πλεμόνι, παχύ και λιγνό έντερο, ουροδόχος κύστη) συνεισφέρει στο καλύτερο αποτέλεσμα, τότε το μυαλό δεν είναι απλώς ένα από τα πολλά όργανά της, αλλά ο μαέστρος της. Χωρίς αυτό, όσο καλά κι αν λειτουργεί το κάθε επιμέρους στοιχείο, είναι αδύνατον να υπάρξουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα.

Χωρίς ένα καλό μυαλό η ορχήστρα - προσωπικότητα θα θυμίζει λίγο από το «τρεις λαλούν και δυο χορεύουν» όπου ο καθένας από τους τρεις θα λαλεί ό,τι του κατεβαίνει και ο καθένας από τους δυο θα χορεύει προς όπου τον βολεύει. Δηλαδή, θα θυμίζει σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα του χορού του Ζαλόγγου, που καμμιά χαρά δεν είχε. Και θα είναι και για τα πανηγύρια!


Ο πραγματικά «Καλός Μαθητής» χρειάζεται ένα καλό μυαλό. Από την ποιότητα του μυαλού του εξαρτάται και η ποιότητα όλων των υπόλοιπων γνωρισμάτων του. Αυτό ελέγχει την παρόρμηση, τα ένστικτα και προσφέρει ουσία στα συναισθήματα και άμυνα σε βλαμμένες και αδιέξοδες επιλογές. Αυτό θέτει όρια και προσδιορίζει τους κανόνες και το πρόγραμμα της καθημερινής δράσης του. Αυτό μπορεί να κάνει το άτομο αποδεκτό κοινωνικά. Αυτό, τέλος, θα οδηγήσει στην επιλογή των κατάλληλων και εφικτών στόχων και άρα των κινήτρων για προσπάθεια που χρειάζεται ο καθένας.

[...]
Ο μαθητής που δεν διαβάζει δεν είναι «Καλός Μαθητής» και φυσικά ούτε κατά διάνοια έξυπνος. Ο μαθητής που δεν διαβάζει θα μπορούσε να είναι καλός αθλητής, καλή χορεύτρια, καλός ζαχαροπλάστης, καλός εργάτης, καλή νοικοκυρά, καλό τσουλί αλλά με βεβαιότητα δεν είναι «Καλός Μαθητής».

[...]
Αν η ποιότητα του μυαλού ήταν αποτέλεσμα μιας... θεϊκής παρέμβασης και άρα μιας υπερκόσμιας και ανεπηρέαστης επιλογής, κάθε άτομο θα ήταν δέσμιο μιας μοίρας στην οποία καμμιά παρέμβαση δεν θα ήταν δυνατή. Ο κάθε ηλίθιος τότε  απλώς θα μπορούσε να βλαστημάει τη μοίρα του ολημερίς και ολονυχτίς. Σε κάθε επισήμανση της βλακείας του θα μπορούσε με άνεση να δικαιολογείται: «Μα, έτσι μ’ έφτιαξε ο Θεός»! Δεν θα χρειαζόταν να καταβάλει την παραμικρή προσπάθεια για αφύπνιση και θα συνέχιζε αμέριμνος την πορεία του, χωρίς καμμιά τύψη και χωρίς κανένα άγχος.

Απέναντι σε μια τέτοια αίσθηση παθητικής ανευθυνότητας οι περισσότεροι άνθρωποι νιώθουν ήσυχοι, απαλλαγμένοι από την ανάγκη προσπάθειας, αναζήτησης και κόπου. Το σημαντικότερο είναι ότι για την παθητική στάση τους ευθύνεται το ίδιο το μυαλό που αποτελεί και το πιο τεμπέλικο όργανο που διαθέτει κάθε ανθρώπινο ον. Ποτέ και για κανένα λόγο το μυαλό δεν αναλαμβάνει πρωτοβουλίες. Αρέσκεται στην αδράνεια, στη στασιμότητα και αποφεύγει την εγρήγορση. Πάντα βρίσκει τις απαραίτητες δικαιολογίες που θα το αφήσουν στην αδιατάρακτη μακαριότητα και ησυχία του. Το μυαλό δεν μοιάζει με τη συκωταριά, την καρδιά, το πλεμόνι ή το σπληνάντερο που κάνουν τη δουλειά τους χωρίς να χρειάζονται καμμιά παρότρυνση από εμάς. Και μάλιστα την κάνουν μέχρι τελικής πτώσεως. Το μυαλό είναι το σημαντικότερο και (ενίοτε) το πιο μεγαλειώδες όργανο που διαθέτουμε αλλά ταυτόχρονα είναι –με εμφανή διαφορά μάλιστα– και το πιο τεμπέλικο. Οτιδήποτε κάνει –εκτός του να αδρανεί ψάχνοντας την ευκολία– το κάνει με βαριά καρδιά και μόνο όταν το αναγκάζουμε πιεστικά να το κάνει.

Μάλιστα το μυαλό έχει εντοπίσει και μέσα άμυνας, ώστε να υπερασπίζει την αδράνειά του και να την προφυλάσσει από αδιάκριτους εισβολείς. Σκεφτείτε πώς νιώθετε κάθε φορά που κάποιος σας επισημαίνει τις αδυναμίες σας, την τεμπελιά σας αλλά και τις ευθύνες που πρέπει να αναλάβετε, ώστε να πετύχετε τους στόχους που λέτε ότι έχετε. Κάθε φορά που επισημαίνω σε μαθητές μου ότι η προσπάθειά τους δεν είναι αρκετή, ότι ο χρόνος τους περνάει καταστροφικά ανεκμετάλλευτος με απλοϊκές και αντιαισθητικές λύσεις, οι περισσότεροι αντιδρούν βλαμμένα, βαρετά, ηλίθια και κοινότυπα: «Εεε κύριεεε, μας αγχώνετε!Μην το κάνετε αυτό σας παρακαλούμε»! Εκείνη τη στιγμή με θεωρούν κακότερο και σαδιστικότερο και από τους βασανιστές των Ες Ες στα ναζιστικά  στρατόπεδα συγκέντρωσης και είναι σαν να μου λένε: «Άσε μας ρε κακότερε και σαδιστικότερε στην ησυχία μας και στη μετριότητά μας. Άσε μας να αποτύχουμε. Άσε μας να παραμείνουμε πιο βλαμμένα κι από λιπόθυμο κουνουπίδι!»
 [...]


Απόσπασμα από το βιβλίο μου,
"Μάθε, παιδί μου, γράμματα", εκδόσεις Ενάλιος







Τετάρτη, 20 Ιουλίου 2016

Η αναγκαιότητα της θανατικής ποινής

Ο Ερντογάν το δήλωσε χωρίς περιστροφές. «Γιατί να τους κρατήσω (τους πραξικοπηματίες) στη φυλακή και να τους ταΐζω για τα επόμενα χρόνια; Αυτό λέει ο κόσμος. Θέλουν να μπει ένα γρήγορο τέλος, γιατί ο κόσμος έχασε συγγενείς, γείτονες, παιδιά... Υποφέρουν οπότε είναι πολύ ευαίσθητοι και εμείς πρέπει να ενεργήσουμε με μεγάλη λογική και ευαισθησία». Κι εδώ που τα λέμε, ο πρόεδρας-σουλτάνος έχει τα χίλια δίκια με το μέρος του. Αν μάλιστα, σκεφτεί κανείς την πρόσφατη λαχτάρα που πέρασε ο κατακαημένος ο πρόεδρας με τους πραξικοπηματίες να τον κυνηγούν σε στεριά, αέρα και θάλασσα, τότε μια συμπάθεια τη νιώθει για το πρόσωπό του.

Βέβαια, ο Ερντογάν, όπως και ο δικός μας ο Λοβέρδος και όλοι οι -διαχρονικά- υποστηρικτές της θανατικής ποινής, κάνει το κλασικό λάθος. Ζητούν την επαναφορά της θανατικής ποινής για τους λάθος λόγους και τα λάθος εγκλήματα. Η επιχειρηματολογία τους είναι ξεπερασμένη, παράλογη και άρα γραφική. Είναι, λοιπόν, λογικό, όλοι αυτοί να θεωρούνται φασίστες και τύραννοι. Άλλωστε η συγκεκριμένη ποινή συνδέθηκε ιστορικά με πρόσωπα και καθεστώτα που είχαν τόση σχέση με τη δημοκρατία όση και ο ιδρώτας με το Βόρειο Πόλο.

Σύμφωνα, λοιπόν, με το παρεάκι των υποστηρικτών, η ποινή του θανάτου αξίζει στους τρομοκράτες, σε όσους στρέφονται κατά της δημοκρατίας, σε δράστες μαζικών και φρικιαστικών εγκλημάτων... Τέτοιοι εγκληματίες δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται με αγάπη, στοργή και προδέρμ αλλά με τη σκληρότητα που και οι ίδιοι χρησιμοποίησαν. Έτσι, λένε, αποδίδεται δικαιοσύνη (οφθαλμόν αντί οφθαλμού), προφυλάσσεται το κοινωνικό σύνολο και, κυρίως αυτό, αποτρέπονται παρόμοια εγκλήματα στο μέλλον.

Έρχονται τώρα οι άλλοι, δηλαδή εκείνοι που θεωρούν τη θανατική ποινή αποτρόπαια, και τους εξευτελίζουν με χαρακτηριστική άνεση. Αν είναι έτσι, ισχυρίζονται, τότε να επιστρέψουμε ολοκληρωτικά στην εποχή της Παλαιάς Διαθήκης, να ζούμε με τις αξίες και τις αρχές της γυρίζοντας την πλάτη στον πολιτισμό. Να έχει ο καθένας τη δική του Κιβωτό και να δούμε τότε τι μποτιλιάρισμα και τι πρόβλημα στο πάρκινγκ θα είχαμε. Προσθέτουν δε, ότι μια κοινωνία προόδου δεν μπορεί να στηρίζει την εξέλιξή της άρα και την απόδοση δικαιοσύνης στα ένστικτα του λαού (ιδίως αν ο λαός είναι για τα πανηγύρια, θεωρεί το Σεφερλή και το Λαζόπουλο επιτομή του χιούμορ και διαθέτει τόσο μυαλό όσο και μια κότα υιοθετώντας κάθε μορφή φανατισμού και λαϊκισμού).

Όσο για την αποτρεπτική δύναμη της θανατικής ποινής... Εκεί στήνουν πανηγύρι οι επικριτές της. Ας φανταστούμε έναν φανατικό του Ισλάμ τη στιγμή που ζώνεται με μπουρλότα για να προκαλέσει αιματοκύλισμα. Μπορεί αυτόν να τον σταματήσει η θανατική ποινή; Δηλαδή, μπορεί τη στιγμή της προετοιμασίας να σκέφτεται: «Ρε συ, μήπως δεν ανατιναχτώ καλά και με πιάσουν και με θανατώσουν οι οχτροί του Αλλάχ»; Όχι πέστε μου, μπορεί να σκέφτεται κάτι τέτοιο, όταν ήδη έχει επιλέξει το θάνατό του και την είσοδό του στον Παράδεισο; Μα θα ήταν... τρελός!

Μήπως η αποτρόπαιη αυτή ποινή θα μπορούσε να εμποδίσει το τυπάκι που αρπάζει την καραμπίνα του μπαμπά, μπαίνει στο σχολείο του, ως ταύρος σε υαλοπωλείο, με αποκλειστικό στόχο να εξολοθρεύσει δικαίους και αδίκους και τελικά να αυτοκτονήσει, επειδή λίγο πριν υπήρξε αποδέκτης μιας ξεγυρισμένης χυλόπιτας ή επειδή ο καθηγητής τού έβαλε κακό βαθμό ή επειδή αποτέλεσε θύμα bullying; Μπορεί αυτός να σκεφτεί λογικά τις συνέπειες των πράξεών του; Μα τι σόι μανιακός θα ήταν τότε; Σκοτώνει τον πρώτο, ξαπλώνει το δεύτερο και μετά τι; Απέναντι στον τρίτο θα σκεφτεί ότι αν αφαιρέσει μια ακόμη ζωή, κινδυνεύει με την εσχάτη των ποινών;

Δεν είναι πολύ σοβαρά πράγματα αυτά. Κι αν μέχρι τώρα τα είχατε σκεφτεί, τουλάχιστον μην τα λέτε παραέξω, γιατί θα καταλάβουν οι άλλοι το βαθμό βλακείας σας. Η θανατική ποινή είναι αναγκαία αλλά όχι για αυτά τα αποτρόπαια εγκλήματα. Χρειάζεται μεν αλλά για πιο απλές και ανθρώπινες παραβάσεις. Χρειάζεται για παραβάσεις που τελούνται από αρκετά λογικούς ανθρώπους. Εκεί ναι, θα μπορούσε να λειτουργήσει αποτρεπτικά.

Παραβιάζει κάποιος οδηγός ή πεζός το κόκκινο φανάρι. Πιάσ’ τον, καλό μου κράτος, κρέμασέ τον από το σηματοδότη που παραβίασε και άφησέ τον εκεί για λίγες μέρες. Θα βρεθεί άλλος να παραβιάσει το κόκκινο; Ε, θα βρεθεί; Πετάει ο άλλος τα σκουπίδια του έξω από τον κάδο για να μη χαλάσει το μανικιούρ ή πετάει αποτσίγαρα, χαρτάκια, κουτάκια και δεν ξέρω τι άλλο στο δρόμο. Άρπαξέ τον, καλή μου πολιτεία, και κουτούπωσέ τον στον κάδο με συνοδεία θανατηφόρων αερίων. Θα ξαναπετάξει κανείς έστω και τρίχα έξω από κάδο; Αμ δε. Σκόνη της Σαχάρας θα βρίσκει μπροστά του και θα τη μαζεύει με επαναφορτιζόμενο σκουπάκι.

Εκεί δε που θα έκανε θραύση η επαναφορά της πιο αποτρόπαιης ποινής θα ήταν στους πολιτικούς. Ιδίως εκείνους που προεκλογικά υπογράφουν συμβόλαια με το λαό. Έλα εδώ πολιτικέ μου, θα λέει το κράτος. Εσύ δεν υποσχέθηκες να σκίσεις κάτι μνημόνια, εσύ δεν έταξες λαγούς με πετραχήλια στους ηλίθιους που πιστεύουν κάθε ανοησία, εσύ δε θα έφερνες την ανάπτυξη; Έσκισες τα μνημόνια; Πού είναι οι λαγοί με τα πετραχήλια; Πού χάθηκε βρε παιδί, η ανάπτυξη και η ελπίδα και οι μεγάλες κουβέντες; Μη μας τσαμπουνάς τώρα για αυταπάτες και κουραφέξαλα! Κρέμασμα στο Σύνταγμα και να δούμε. Θα βγει άλλος κανείς να υποσχεθεί τα ανείπωτα και να κοροϊδέψει τους ανόητους που το παίζουν πολίτες; Σιγά και μην εμφανιστεί.

Έτσι, ναι. Να βγει κάποιος να υποσχεθεί την επαναφορά της θανατικής ποινής για τέτοιου είδους εγκλήματα και να κάνει πάταγο. Για χίλια χρόνια θα βγαίνει μα με απλή, μα με σύνθετη αναλογική. Γιατί η θανατική ποινή είναι αναγκαία σήμερα αλλά για τελείως διαφορετικούς λόγους και για τελείως διαφορετικά εγκλήματα από εκείνα που επιθυμούν οι υποστηρικτές της τύπου Ερντογάν.



Κυριακή, 10 Ιουλίου 2016

Δικαίωμα ψήφου στη Χιονάτη και τους εφτά νάνους

Μιας και δεν είχαμε κάποιο σοβαρό θέμα να ασχοληθούμε, ψάξαμε και βρήκαμε, γεγονός -ένα από τα πολλά- που επιβεβαιώνει τη μέγιστη σοφία του λαού μας. Άλλωστε η πολύπλευρη κρίση που μας μαστίζει αναλύθηκε διεξοδικά. Μπορεί λύση να μην έχουμε εντοπίσει, μπορεί τα πράγματα να βαδίζουν γοργά από το κακό στο χειρότερο, μπορεί η μετριότητα να έχει εγκατασταθεί τόσο μόνιμα στην κοινωνία μας όσο και οι πρόσφυγες που, για κακή τύχη τους, βρέθηκαν εδώ αλλά... Αλλά βαρεθήκαμε πια. Αυτό παθαίνουμε πάντα. Συζητάμε σε αμφιθέατρα, καφενεία, πεζοδρόμια για τη Νικαράγουα, για τα δικαιώματα των έγκλειστων στα σωφρονιστικά ιδρύματα τρομοκρατών, για την ελευθερία της καταπιεσμένης νεολαίας να καταστρέφει δημόσια και ιδιωτική περιουσία και ενίοτε (όχι και τόσο ενίοτε βέβαια) να εκφοβίζει με μολότοφ και κάθε είδους επεισόδια απλούς πολίτες αλλά μέχρι εκεί. Μετά επέρχεται κόπωση εμποδίζοντας κάθε διάθεση να ενεργήσουμε. Τα πάντα στη χώρα μας αρχίζουν και τελειώνουν σε ανέξοδες συζητήσεις μεταξύ ατόμων που έχουν το ακαταλόγιστο, δηλαδή τρελών. Μη μας πεις να ενεργήσουμε. Εκεί τα χαλάμε. Για να μη λέτε ότι τα παραλέω, σκεφτείτε τις θρυλικές διαπραγματεύσεις της κυβέρνησής μας με τους δανειστές. Συζητήσεις επί συζητήσεων και το αποτέλεσμα; Μια τρύπα στο νερό. 

Για να μη μακρηγορώ (όσοι με γνωρίζουν ξέρουν πολύ καλά ότι απεχθάνομαι τη μακρηγοράδα όσο κι ένα πιάτο με μπάμιες), το θέμα που αποφασίσαμε ότι πρέπει να μας απασχολήσει στο εξής είναι η ηλικία παροχής δικαιώματος ψήφου. Ψήφος στα 17χρονα ανέκραξε ο εγχώριος λαϊκισμός και όλοι ένιωσαν μεγάλη χαρά. Είτε συμφωνούν είτε όχι με την προοπτική, ένιωσαν μια απέραντη ευθυμία. Απέκτησαν ξαφνικά αντικείμενο για ανόητες αναλύσεις και βλακώδους συζήτησης. Να ζητήσω εξαρχής συγγνώμη από όλους εκείνους που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν το θέμα σοβαρά αλλά προσωπικά αδυνατώ να εντοπίσω την παραμικρή σοβαροσύνη σε αυτό. Ακόμη κι αν γινόταν πρόταση για ψήφο στα 7χρονα ή στον παπουτσωμένο Γάτο το ίδιο θα μου έκανε. Δηλαδή, τίποτε.

Από τη μια, λοιπόν, έχουμε τους χαρωπούς. Με άνεση θα μπορούσε κανείς να τους χαρακτηρίσει απολύτως ηλίθιους. Ισχυρίζονται ότι οι νέοι πρέπει να έχουν λόγο στη διαμόρφωση του μέλλοντός τους και άρα στη διαμόρφωση της πολιτικής πραγματικότητας που είναι, σε μεγάλο βαθμό, υπεύθυνη για τη διαμόρφωση του μέλλοντος για το οποίο οι νέοι πρέπει να έχουν λόγο. Δηλαδή, με κάποιο μαγικό τρόπο, σίγουρα όχι με επιστημονικό, οι συγκεκριμένοι έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι στα 17 κι όχι στα 16 ή στα 15 αρχίζει το άτομο να ενδιαφέρεται για το μέλλον του. Σύμφωνα με αυτή την πολύ συγκεκριμένη άποψη το άτομο μέχρι τα 17 είναι «τρεις λαλούν και δυο χορεύουν» και ξαφνικά εντάσσεται σε μια πιο λογική κατάσταση. Οι τρεις πλέον χορεύουν και οι δυο λαλούν που είναι πολύ πιο λογικό να συμβαίνει. Αν πράγματι αυτό ισχύει, είναι ανάγκη να αρθούν άμεσα και όλοι οι υπόλοιποι περιορισμοί για τα 17χρονα και 16χρονα. Θα πρέπει ως φορείς της λογικής να έχουν πρόσβαση στην εργασία, στο αλκοόλ, στο κάπνισμα και όπου αλλού σήμερα ισχύουν απαγορεύσεις. Η χαρά του παιδεραστή. 

Παράλογο μου φαίνεται και κάτι ακόμη. Οι υπερασπιστές της ψήφου στα 17 είναι, σε μεγάλο ποσοστό, εκείνοι που θεωρούν απαράδεκτο τα παιδιά να εντάσσονται στην «απάνθρωπη, εξοντωτική, επονείδιστη, μη βιώσιμη» διαδικασία των Πανελλαδικών εξετάσεων και της επιλογής σπουδών σε μια τόσο «τρυφερή ηλικία». Να φανταστώ ότι θεωρούν πιο light την πολιτική επιλογή. Κι όμως, δεν είναι καθόλου έτσι. Γιατί ελάχιστα με ενδιαφέρει εμένα κι όποιον άλλο αν ο κάθε Λαλάκης (τυχαία επιλογή ονόματος) επιλέξει να σπουδάσει καλλιέργεια μολόχας, ζαμπονοκοπτική, ψάρεμα συναγρίδας ή ό,τι άλλο σε ανώτατο επίπεδο. Στην προκειμένη περίπτωση ο Λαλάκης επιλέγει, ο Λαλάκης θα τα λουστεί. Ο Λαλάκης και οι γονείς του που τον μεγάλωσαν σαν Λαλάκη. Ναι αλλά μάλλον με ενδιαφέρει τι θα ψηφίσει ο Λαλάκης, γιατί την επιλογή του δε θα τη λουστεί ατομικά. Η πολιτική επιλογή είναι πολύ πιο σοβαρή από την επιλογή σπουδών, επειδή θα τη λουστεί ομαδικά το κοινωνικό σύνολο. 

Τι καταλαβαίνει κανείς; Μα ότι έχουμε να κάνουμε με λαϊκιστές ολκής. Απευθύνονται στη νεολαία με συνθήματα που την ευχαριστούν, με θέσεις που της τονώνουν την αυτοϊδέα και το κάνουν για έναν και μόνο λόγο. Την απόλυτη χειραγώγηση και την -και- πολιτική εκμετάλλευση της νέας γενιάς.

Αφού ξεμπερδέψαμε με την πρώτη κατηγορία, ας μετακινήσουμε το ενδιαφέρον μας προς τη δεύτερη. Εδώ συναντάμε τους έντρομους απέναντι στην προοπτική της ψήφου στα 17. Με άνεση θα μπορούσε κανείς να τους χαρακτηρίσει απολύτως ηλίθιους. Αδυνατώ να αντιληφθώ την αγωνία τους. Προσωπικά ξέρω ότι αγωνία μου προκαλεί μια επερχόμενη μεταβολή που είναι ικανή να χειροτερεύσει τα δεδομένα. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι αδύνατον να συμβεί κάτι τέτοιο.

Δεν ξέρω αν μου διαφεύγει κάτι αλλά σκέφτομαι την υπάρχουσα κατάσταση. Η χώρα βιώνει από κάθε άποψη δραματικά δράματα. Οικονομικά, πολιτικά, πολιτισμικά, επιστημονικά, τεχνολογικά, κοινωνικά... η κατάσταση είναι χάλια. Οι δε προοπτικές ακόμη χειρότερες. Και ποιοι μας έφτασαν μέχρι εδώ; Τα 17χρονα και τα 16χρονα; Ποιοι ψήφισαν τον κάθε τραμπούκο, μέτριο, αποτυχημένο, ανόητο στέλνοντάς τον στη Βουλή και την Ευρωβουλή; Ποιος ανέδειξε τον κάθε γραφικό, το κάθε φωτομόντελο με μυαλό κουκούτσι σε σημαντικές πολιτικές θέσεις; Ποιος ψήφισε «ΟΧΙ» με τσαμπουκά κι όταν αυτό έγινε «ΝΑΙ» έβαλε τον τσαμπουκά του εκεί που ήξερε; Μήπως το έκαναν ώριμοι άνθρωποι, καλά ενημερωμένοι για τα πολιτικά και οικονομικά πράγματα; Οπότε τι μπορεί να φοβούνται με την παροχή ψήφου στα 17; Μπορεί να υπάρξουν πιο άθλιες επιλογές από αυτές που ήδη έχουν γίνει; Δηλαδή, τι απέμεινε για να επιλέξουν τα 17χρονα. Ήδη οι μεγαλύτεροι επέλεξαν υπουργό που ανάλογα με την περίσταση ντύνεται καταδρομέας, Παναγιά της Τήνου, αρχαίος Έλληνας και πάει λέγοντας. Ήδη οι μεγαλύτεροι επέλεξαν για τη Βουλή άτομο που στο παρελθόν γινόταν αποδέκτης πίτσας κατά τη διάρκεια της τηλεοπτικής εκπομπής του και τον θεωρούν και σοβαρό πλέον. Πόσο πιο γελοίες, λοιπόν, μπορεί να είναι οι επιλογές των 17χρονων; Ακόμη κι αν επιθυμούν την ανάδειξη του Πινόκιο, της Κοκκινοσκουφίτσας, των τριών γουρουνακίων, της μικρής Γοργόνας ή της Χιονάτης στη θέση βουλευτών, ελάχιστα κινδυνεύει η ελληνική κοινωνία, γιατί οι μεγαλύτεροι φρόντισαν με τις επιλογές τους να δείχνει ελπιδοφόρα η ανάδειξη του Πινόκιο στη θέση του πρωθυπουργού. 

Οπότε με συνοπτικές διαδικασίες ξεμπερδεύουμε  και με την πλευρά της αγωνίας και του τρόμου. Καλό το παραμύθι σας αλλά δεν έχει δράκο. Είναι ηλίθιο να κραυγάζετε για κάτι που δεν είναι ικανό να τρομάξει ούτε καν μικρά παιδιά. 

Η κοινωνία μας, παρ’ όλα αυτά, μπορεί να είναι χαρούμενη. Εντόπισε άλλο ένα θέμα για συζήτηση σε βάθος. Ένα θέμα που, έτσι κι αλλιώς, είναι ικανό να μεταβάλει τα άθλια δεδομένα όσο και αν δινόταν δικαίωμα ψήφου στη Χιονάτη και τους εφτά νάνους. Ακόμη κι ο καλύτερος μάγος των παραμυθιών είναι αδύνατον να μας βρει λύσεις. Αλλά είπαμε, αναζητούσαμε μια ακόμη αφορμή για κουβέντα. Και τη βρήκαμε.


Κυριακή, 19 Ιουνίου 2016

Το τέρας που λέγεται Μηχανογραφικό

Και τώρα που ξεμπερδέψαμε με την ανακοίνωση των βαθμολογιών των Πανελλαδικών, αρχίζουν τα δύσκολα. Ναι τα δύσκολα. Και τα δύσκολα λέγονται συμπλήρωση Μηχανογραφικού. Μπορεί κάποιοι να θεωρούν ότι το σημαντικό ήταν οι εξετάσεις και πράγματι, ως ένα βαθμό, ήταν. Οι εξετάσεις έδειξαν πράγματα και μένει μαθητές και -κυρίως- γονείς να διδαχτούν από αυτά. Έδειξαν την ποιότητα της προετοιμασίας του καθενός. Έδειξαν, σε κάποιο βαθμό, το επίπεδο της ευφυΐας των μαθητών (ευφυΐα σε σχέση με τη μελέτη για τις εξετάσεις). Τέλος, έδειξαν και την ποιότητα της συναισθηματικής νοημοσύνης των υποψηφίων, έδειξαν δηλαδή, ποιοι και σε ποιο βαθμό κατάφεραν να διαχειριστούν το άγχος τους. Προσέξτε! Όχι ποιοι είχαν και ποιοι δεν είχαν άγχος. Όλοι είχαν άγχος, ιδίως εκείνοι που για πρώτη φορά συμμετείχαν σε μια διαδικασία που τους ήταν, σε μεγάλο βαθμό, άγνωστη. Φάνηκε ποιοι και κατά πόσο το διαχειρίστηκαν σωστά καταφέρνοντας να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της διαδικασίας των εξετάσεων.

Δεχόμαστε, λοιπόν, ότι οι εξετάσεις έδειξαν ό,τι είχαν να δείξουν και τώρα έφτασε η στιγμή της διαχείρισης του αποτελέσματος του καθενός. Και το πώς θα διαχειριστεί ο καθένας το αποτέλεσμα (τους βαθμούς του) θα φανεί από την ποιότητα του Μηχανογραφικού που θα υποβάλει. Οι επιλογές που θα γίνουν θα είναι, για μια ακόμη χρονιά, ενδεικτικές της ποιότητας του κάθε υποψηφίου και -ευτυχώς ή δυστυχώς- του περιβάλλοντός του.

Είναι βέβαιο ότι στην προσπάθεια στήριξης των μαθητών στη συμπλήρωση του Μηχανογραφικού θα έχουμε (όσοι εμπλεκόμαστε) να αντιπαλέψουμε την υψηλή αυτοϊδέα που κάποιοι έχουν διαμορφώσει και η οποία καμιά σχέση έχει με την πραγματικότητα. Θα κληθούμε να αντιμετωπίσουμε τις συντηρητικές αντιλήψεις γονιών και τα απωθημένα τους. Θα πρέπει να τα βάλουμε με την άγνοια ως προς τις εξελίξεις αλλά και το περιεχόμενο των σχολών. Θα υποστούμε εκείνα τα παιδιά που βλέπουν το άμεσο και όχι το μακροπρόθεσμο προτάσσοντας την πόλη ως κριτήριο επιλογής κι όχι τη σχολή. Θα φτύσουμε αίμα για να πείσουμε μαθητές μας ότι εκείνο που πρέπει να εξετάσουν πρωτίστως δεν είναι οι επιλογές διασκέδασης που θα τους δοθούν τα επόμενα τέσσερα πέντε χρόνια ως φοιτητές αλλά η ποιότητα της γνώσης που θα έχουν αποκομίσει στο τέλος των σπουδών τους. Θα έχουμε, με απλά λόγια, να αντιμετωπίσουμε τα τέρατα που γεννούν τα ελληνικά στερεότυπα αλλά και η άγνοια της πραγματικότητας.

Θεωρώντας ότι οι επιλογές των μαθητών στο διάστημα που ακολουθεί μπορεί να αποβούν πολύ πιο καθοριστικές από ό,τι οι επιδόσεις που προηγήθηκαν προτείνω μια ελάχιστη προετοιμασία. Μπορεί να είναι προετοιμασία της τελευταίας στιγμής αλλά είναι καλύτερη από... καμιά προετοιμασία. Δε θα ήταν καθόλου άσχημη μια περιήγηση σε ιστοσελίδες που παρέχουν πληροφορίες για το περιεχόμενο και τις προοπτικές συγκεκριμένων σχολών. Και τέτοιες μπορεί να βρει κανείς άπειρες στο Διαδίκτυο.
Αυτό μπορεί να είναι ένα πρώτο, σημαντικό βήμα. Από εκεί και πέρα θεωρώ σημαντική και μια προσπάθεια αποτίναξης στερεοτύπων που έχουν διαμορφωθεί εδώ και δεκαετίες. Οι μαθητές πρέπει να σκεφτούν λίγο μακροπρόθεσμα. Το να σκεφτούν, για παράδειγμα, πώς φαντάζονται τον εαυτό τους σε μια δεκαετία είναι σημαντικό. Από την άλλη, οι γονείς τους θα ήταν χρήσιμο να σκεφτούν τι πράγματι αξίζει γι αυτούς. Είναι σημαντικό αύριο να βγαίνουν και να διατυμπανίζουν την εισαγωγή του παιδιού τους στην Ιατρική (τελείως τυχαίο το παράδειγμα) ή μήπως εκείνο που αξίζει είναι να βλέπουν το παιδί τους ευτυχισμένο για μια ολόκληρη ζωή; Με απλά λόγια οι γονείς -εννοείται και τα παιδιά- θα πρέπει να σκεφτούν αν αξίζει να θυσιάσουν το μέλλον για μια εγωιστική στιγμή. Αν κάτι τέτοιο βρίσκεται μέσα στα σχέδια των υποψηφίων και κυρίως των γονιών τους μπορούν να ανατρέξουν εδώ και στις σελίδες 164-195.

Μάλλον αρκετές σελίδες για ορισμένους, όσο κι αν τις έχουν ανάγκη!!!

Οι συγκεκριμένες σελίδες κατανέμονται σε επιμέρους ενότητες:

Μυθολογία
-ορισμένοι γονείς φαίνεται ότι έχουν δώσει όρκο 
να κάνουν δυστυχισμένα τα παιδιά τους-
"...Ήταν η εποχή κατά την οποία η εργασία αποτέλεσε κεντρικό στοιχείο της ζωής των ανθρώπων και αξία σημαντική, αφού διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του καθενός. Λογικές του στιλ «η δουλειά είναι χαρά» και «αργία μήτηρ πάσης κακίας» καθόριζαν το πλαίσιο της εργασίας, η οποία συνδέθηκε άρρηκτα με την κοινωνική θέση και το βαθμό αποδοχής του καθενός. Γύρω από το συγκεκριμένο θεσμό γεννήθηκαν και εδραιώθηκαν μια ολόκληρη κοσμοθεωρία, αρκετές προκαταλήψεις καθώς και έντονοι ρατσισμοί. Όποιος μάλιστα δεν ένιωθε έτσι, θεωρούνταν περίεργος, ανατρεπτικός και σχεδόν περιθωριακός..."

Μακαριότητα
-το γεγονός ότι τα πάντα έχουν αλλάξει περνάει απλώς απαρατήρητο από τους αδαείς. 
Και, δυστυχώς, αυτοί είναι πάρα πολλοί!-
"...ότι οι γονείς πρέπει κάποια στιγμή να καταλάβουν ότι εκείνο που αξίζει στη ζωή δεν είναι η πραγματοποίηση των φθαρμένων δικών τους ονείρων αλλά ο δυναμισμός που πηγάζει από τα γεμάτα ζωντάνια όνειρα των νέων. Άλλωστε όσο καλά κι αν σου περιγράψει κανείς το όνειρό του, είναι βέβαιο ότι δε θα καταφέρει να το κάνει και δικό σου. Εκείνο που μας ξεσηκώνει είναι το δικό μας όνειρο και είναι αφύσικο, παράλογο κι επώδυνο να προσπαθούμε να στερήσουμε από τη νέα γενιά το δικαίωμά της να ονειρεύεται!..."

Απομυθοποίηση
-ένας θεσμός φτιαγμένος με ψέματα 
ή ψάχνοντας ψύλλους στ’ άχυρα- 
"...Πρόκειται για εικόνα που δεν πρόκειται να ξεχάσω ποτέ κι αυτό γιατί μου έρχεται στο μυαλό κάθε φορά που αντιμετωπίζω μαθητές που λειτουργούν απέναντι στην επαγγελματική επιλογή τους ως έγκυες που προσπαθούν χωρίς αποτέλεσμα να ξεγεννήσουν. Το παλεύουν, το συζητάνε, προσπαθούν να καταλήξουν κάπου αλλά κάτι γίνεται τελικά και η απόφαση αναβάλλεται! Όλο αυτό το διάστημα γονείς, αδέρφια, η θεία από το χωριό, η γιαγιά, ο παππούς, ο ψιλικατζής της γειτονιάς, ο σκύλος, το καναρίνι, ο ξάδερφος, ο ζητιάνος της γωνίας, οι καθηγητές περιμένουν όλο αγωνία το αποτέλεσμα του ιδιόμορφου «τοκετού». Όσο κι αν προσπαθώ να προτάξω την κρισιμότητα της στιγμής (μπορεί να κρίνεται το μέλλον ενός παιδιού), δεν καταφέρνω να συγκρατήσω τα νευρικά γέλια που μου προκαλεί η εικόνα των ψύλλων! Το πιο πιθανό, βέβαια, μετά από αυτή τη δήλωση, είναι ότι ελάχιστοι μαθητές θα θελήσουν να με εμπιστευτούν και να με συμβουλευτούν για το επαγγελματικό μέλλον τους. Εδώ που τα λέμε, δεν είναι και ό,τι καλύτερο να γνωρίζεις ότι αυτός με τον οποίο συζητάς, για ένα τόσο σοβαρό ζήτημα, σε ταυτίζει με έγκυο (και μάλιστα ψύλλο) λίγο πριν τη στιγμή της … «λευτεριάς»!..."

Επαγγέλματα του μέλλοντος
-τίτλος, χωρίς περιεχόμενο- 
"...Έτσι, ελάχιστοι θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν την ταχύτητα των μεταβολών που καθιστούν τη μεταρρύθμιση πιθανή σε κάθε στιγμή. Τα νέα επιστημονικά επιτεύγματα και οι τεχνολογικές εφαρμογές τους αποτελούν καθημερινό φαινόμενο και ανανεώνουν τα πάντα. Οι οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις είναι τόσο ραγδαίες που καθιστούν δύσκολη ακόμη και την απλή παρακολούθησή τους, πόσο μάλλον την κατανόησή τους! Η πολιτική έχει περιέλθει σε τέτοια κατάσταση κρίσης που είναι μάλλον απίθανο να παραμείνει ανεπηρέαστη και αμετάβλητη. Η παγκοσμιοποίηση συνεχίζει να εξελίσσεται και να ενδυναμώνεται απαιτώντας την προσαρμογή κάθε στοιχείου του πολιτισμού επάνω της. Όλα αυτά σας δίνουν την αίσθηση ότι συνθέτουν ένα περιβάλλον προβλέψιμο; Μήπως έχει κανείς την αίσθηση ότι το περιβάλλον της εργασίας θα παραμείνει έξω από το χορό που έχει στηθεί διαφυλάσσοντας ανέπαφα τα γνωρίσματα που διαθέτει αυτή τη στιγμή;..."

Το προφίλ του νικητή
-σ’ αυτούς θα στοιχημάτιζα για την κούρσα του μέλλοντος-
"...Ο ανταγωνισμός μετατίθεται ήδη σε άλλα επίπεδα και ξεκινάει πολύ πιο νωρίς κι αυτό δεν είναι κρυφό αλλά ολοφάνερο. Όσο περισσότεροι μαθαίνουν ξένες γλώσσες, γνωρίζουν το χειρισμό ηλεκτρονικών υπολογιστών και εξειδικεύονται σε μια τέχνη ή επιστήμη, τόσο πιο δεδομένα θεωρούνται όλα εκείνα τα εφόδια που στο πρόσφατο παρελθόν κρίθηκαν ικανά να εξασφαλίσουν μια επιτυχημένη σταδιοδρομία. Η αγορά εργασίας, όμως, είναι σαν ένα κακομαθημένο παιδί! Όσο περισσότερα του προσφέρεις, τόσο περισσότερα διεκδικεί. Είναι παράλογο να πιστέψει κανείς ότι κάποια στιγμή όλα τα εφόδια θα θεωρηθούν δεδομένα και θα τα διαθέτει το σύνολο των νέων. Από τη στιγμή που ένα στοιχείο αποτελεί κτήμα της μάζας, κάποιο άλλο εμφανίζεται για να λειτουργήσει ως διακριτικό στοιχείο εκείνων που θα ξεχωρίσουν και θα εξελιχθούν πιο γρήγορα και σταθερά!..."

Νέα μοντέλα στον ορίζοντα
-όταν καταλαγιάσει ο κουρνιαχτός, 
θα βρεθούμε μπροστά σ’ ένα τελείως νέο τοπίο- .

"...Τα σημερινά παιδιά θα κληθούν να ζήσουν σ’ έναν κόσμο διαφορετικό και θα καταφέρουν να ζήσουν ευτυχισμένα, αν έχουν οδηγηθεί σε επιλογές σύγχρονες κι απαλλαγμένες από τις βάσεις που στήριξαν την πορεία των προγόνων μας. Ήδη το βασικό σχήμα που θα διαμορφώσει το μελλοντικό περιβάλλον έχει σχηματοποιηθεί και με δυσκολία πρόκειται να ανατραπεί στο άμεσο μέλλον. Και σίγουρα μια πιθανή τέτοια ανατροπή δεν πρόκειται να σημάνει οπισθοδρόμηση αλλά ακόμη πιο γρήγορη πορεία προς τα εμπρός. Τα κριτήρια των επιλογών είναι ήδη μπροστά μας και μας καλούν να τα αξιοποιήσουμε και για τις επαγγελματικές επιλογές και μάλλον είναι αδικία να καταδικάσουμε μια ολόκληρη γενιά σε λάθη που θα την οδηγήσουν σε δυστυχία και μιζέρια!..."

Ελπίζοντας όλα αυτά να βοηθήσουν σε ένα βαθμό, εύχομαι σε όλα τα παιδιά να καταφέρουν να βρουν το δρόμο τους και σε όλους τους γονείς να τα αφήσουν ελεύθερα να το κάνουν!